عقل و نقل؛ کدام‌یک اولی‌ هستند؟

date_range ۲۳ مرداد ۱۳۹۸ access_time زمان مطالعه: شش دقیقه visibility بازدید: 2
عقل و نقل؛ کدام‌یک اولی‌ هستند؟

عقل و نقل؛ کدام‌یک اولی‌ هستند؟
اگر قرآن چیزی گفت و مخالف عقل ما بود چه کار کنیم، پیرو عقل باشیم یا قرآن و سنت؟
(مخصوص مسلمانان)

☑️برای رسیدن به پاسخ صحیح ابتدا باید موضوعاتی را برای خود روشن کنیم تا با اطمینان کامل جواب بدست آمده را بپذیریم.
مسئله اصلی برای یک شخص این است که آیا او قرآن را به عنوان کتابی از جانب خداوند پذیرفته است یا خیر؟ [در این مقاله سعی ما بر این است که مسلمانان را به اطمینان قلبی برسانیم پس مطالب مخصوص کسانی است که جوابشان بله است و ناباوران و شکاکان در الهی بودن قرآن را به مطالب دیگر در مورد اثبات حقانیت قرآن و الهی بودن آن ارجاع میدهیم.]
پاسخ شخص مسلمان برای این سوال بله است. یعنی او ایمان کامل دارد که قرآن کتابی از جانب خداوند است اما در بعضی مواقع با موضوعاتی برخورد میکند که بر سر دوراهی قرار میگیرد. به مطالبی میرسد که از نظر عقل او غلط هستند اما در قرآن آمده است! اینجا همان نقطەی تمصمیم گیری برای اوست؛ آیا قرآن را قبول کند درحالی که در چند مورد با عقل او در تضاد است و یا اینکه بصورت محض پیرو عقل خود باشد. اگر شخصی بخواهد در موضوع مشخص عقل خود را انتخاب کند، دچار تناقض میشود چون او با این انتخابش یا باید خود را داناتر از خداوند بداند و یا اینکه قائل به این باشد که خداوند اشتباه کرده است! پس این انتخاب برایش ناممکن است.
🔹شخص مسلمان ایمان دارد که خداوند از او عالم تر است پس با همین عقل خود به این نتیجه میرسد که سخن خداوند درست است اما هنوز مسئله حل نشده است، با موضوعاتی که غیرعقلانی بنظر میرسد چه کند؟ برای رسیدن به جواب باید از زاویەای دیگر به موضوع نگاه کرد.
🔸سوال اینجاست که آیا عقل ما کامل است و هرچیزی که از نظر ما عقلانی باشد واقعا درست است؟ آیا ممکن نیست موضوعی از نظر ما کاملا غیرعقلانی باشد اما در عین حال درست باشد؟ در طول قرن ها این موضوع برای مسلمانان وجود داشته است و هرچقدر که جلوتر میرویم مطالب برایمان روشن تر می شود. مطالب فراوانی در قرآن و سنت وجود دارد که در گذشته مردم آن را مخالف خرد میدانستند اما بشرِ امروزی آن را به سادگی می پذیرد و کاملا عقلانی میداند.
مثلا پیامبرﷺ فرموده است “قیامت برپا نخواهد شد تا زمانی که کفش ها با صاحبشان حرف بزنند!” این موضوع برای انسان های گذشته هرگز قابل پذیرش از طریق عقل نبوده است حال آنکه در چند سال اخیر با پیشرفت تکنولوژی بارقەهایی از این حدیث آشکار شده است و کفش هایی هوشمند تولید شده که با انسان سخن می گویند و اطلاعات آماری را به صورت صوتی اعلام می کند.
🔹حال اگر مسلمانانِ گذشته فقط تابع خرد می بودند باید این حدیث پیامبر را رد می کردند و غیرعقلانی و خرافات می دانستند! اما مسلمانان در طول این چهارده قرن با همین عقل خود آن را قبول کرده اند چون همانطور که گفته شد علم خداوند فراتر از هرچیزی است و هرگز سخن ناراستی نمی گوید پس سخنان خداوند و پیامبرش طبق همین استدلال عقلی از عقل ما قابل اطمینان تر است. و دەها موردی که در قرآن و سنت وجود دارد که با گذشت زمان روشن شدەاند اگرچه برای نسل هایی مخالف با عقل سطحی شان بوده است. همچنین موارد زیادی وجود دارد که مربوط به عالم غیب است و انسان ها اطلاعات چندانی درمورد آن ندارند و قوانین عالم غیب با دنیای مادی بسیار متفاوت است و موارد زیادی از غیبیات مخالف عقل پرورش یافته در دنیای مادی است.
🔸پس معیار مطلق برای قبول کردن مطالب، مطابقت آن با عقل و خرد مردم در یک مکان خاص یا یک دوره زمانی نیست.
🔻همانطور که دکتر فهد العجلان خطاب به عقلگرايان محض می گوید:
” وقتی مسئله یا حکمی موافق یا مخالف عقل دانسته می شود؛ باید توجه داشت که آن عقل با توجه به شخص و تجربیات و دانسته ها و محیطی که در آن زیسته است، شکل گرفته و ادراکی نسبی است که ممکن است با گذر عمر، كسب دانش بیشتر یا تجربیات متفاوت تغییر کند.
در نتیجه عقلی که معیار سنجش قرار می گیرد، آنی و متغیر است. و هر آنچه را كه شخصی موافق عقل بداند، در سوی دیگر کسانی آن را مخالف بدیهیات عقلی خواهند دانست.”

🔻همچنین شیخ عبدالعزیز طریفی می گوید:
“انسان عقلش را در حد عصمت مقدس می‌داند، حال آنکه بیشترین سخن امروزش «اگر» و «کاش چنین کرده بودم و آنطور گفته بودم» است. عقل امروزش را می‌پرستد و عقل دیروزش را ناسزا می‌گوید، حال آنکه عقل هر دو روزش یکی است!”

🔹البته دقت شود که ما در اینجا تکیه بر خردهای خُرد و فردی را نقد کردیم وگرنه همانطور که توضیح داده شد اعتماد کامل داشتن به قرآن و سنت و برتر بودن آن از خرد انسان، با همان عقل و خرد به اثبات رسید. همچنین مطالبی که بعضی آن را مخالف عقل می دانند در واقع به صورت نسبی است و هیچ یک از این مطالب به گونەای نیست که با بدیهیات عقلی در تضاد باشند.
پس سخنانی که از جانب خداوند و پیامبرش است مطمئن تر از خرد محض انسان است هرچند که مطالب ارائه شده، در یک بازه زمانی در طول تاریخ مخالف عقل انسان ها باشد.
🔻خداوند در قرآن می فرماید:
وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
“و کیست که راست‌تر از خداوند سخن گوید؟”

🔸البته دقت شود زمانی که گفته می‌شود بعضی مطالب شرعی مخالف با عقل هستند منظور عقل شخصی است وگرنه هیچ یک از نصوص شرعی مخالف با مسلّمات و بدیهیات عقلی نیست.

🔹و در آخر لازم است که اشاره کنیم قرآن کتابی است که در آن به وفور به تعقل و تفکر سفارش شده است و روش تشخیص راه درست از غلط را تعقل و خردورزی معرفی می‌کند و کسانی که تعقل نمی‌کنند را از گمراهی و شقاوت برحذر می‌دارد.

وَ یجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یعْقِلُونَ [یونس/۱۰۰]
و (خداوند) پلیدی(ضلالت و گمراهی) را برای کسانی قرار می دهد که تعقل و تفکر نمی کنند.

تهیه‌شده در: «رد شبهات ملحدین»

expand_less
X
منوی اصلی
X